پنجشنبه شب گذشته دکتر ولایتی در صدا و سیما حضور یافت تا تحلیل تخصصی خود را پیرامون شرکت ایران در سازمان همکاری های شانگهای و چشم انداز آن ارائه کند. لازم به توضیح نیست که دکتر ولایتی پس از چند دوره مسؤولیت وزارت امور خارجه کشور، اکنون مشاور امور بین الملل مقام رهبری محسوب می شود. آنچه جالب توجه است این است که مجری تلویزیون از آقای ولایتی به عنوان فردی نام بردند که بسیاری از نظرات ایشان در سیاست خارجی ایران به کار گرفته می شود و همچنین نخستین کسی بودند که از سیاست رویکرد به شرق نام بردند و دفاع ایشان از این سیاست موجب شد که در سیاست خارجی ایران به کار گرفته شود. در همین جا لازم است از صدا و سیما تشکر به عمل آید که از کارشناسانی بهره می جوید که خود در طرح ریزی بسیاری از امور نقش مؤثر دارند و بی دلیل از نظرات کسانی استفاده نمی کند که ممکن است حرف های زیبا بزنند یا تحلیل هایی به نظر پیچیده و جالب توجه داشته باشند، اما نظرات علمی و کارشناسی آنها کوچکترین نقشی در روند گذشته، حال و آینده ایران ندارد!

در ابتدای این برنامه سوابقی از چگونگی و دلایل تشکیل سازمان همکاری های شانگهای ارائه شد. آقای دکتر ولایتی به درستی محورهای شکل گیری چنین سازمانی را مواردی چون مبارزه با تروریسم و مواد مخدر و رفتارهای دوگانه سیاسی و در دوره های بعدی مشکلات منطقه نام بردند که یکی از دلایل به کارگیری چنین نام هایی عدم ایجاد حساسیت و مشخص نشدن اهداف پنهان بود. در بخش بعدی ایشان پتانسیل های جمعیتی، ژئوپلیتیک، منابع و ذخایر طبیعی، نظامی و اقتصادی کشورهای عضو این سازمان را عنوان کردند. از صحبت های ایشان این طور استنباط می شد که در صورت تحکیم چنین سازمانی ابرقدرت بعدی در دنیا امریکا نخواهد بود. همچنین مهم ترین محور شکل گیری این سازمان را کم کردن نقش کشورهای غربی به خصوص امریکا در ابتدای امر در آسیا و پس از آن در سراسر دنیا عنوان کردند. بنابراین با توجه به فرصت های موجود و منافع مشترک اقتضا می کرد که ایران نیز به عنوان یکی از کشورهای قدرتمند منطقه به این سازمان بپیوندد. تاجیکستان (میزبان نشست فعلی) مهم ترین مدافع پیوستن ایران به سازمان (و پس از آن روسیه) به شمار می رود. اما چین به دلیل اتخاذ سیاست گام های آهسته تنها با شرکت ایران در سازمان به عنوان عضو ناظر موافق است. به هرحال آقای دکتر ولایتی به تفصیل منافع سیاسی، امنیتی، اقتصادی و نظامی ایران را تشریح و چشم انداز آنها را پس از پیوستن به این سازمان ترسیم کردند. در کنار این گفت و گوی دو نفره نیز هنرمندی در حال طراحی بود که پایان کار کاریکاتوری ترسیم کرده بود که انسان هایی با سری به شکل کره زمین و مزین به پرچم کشورهای ایران، چین، روسیه، تاجیکستان، قزاقستان، قرقیزستان، ازبکستان و هند شانه به شانه یکدیگر در حال مشورت بودند و امریکا با همان چهره پیرمرد شرور با کلاه انگلیسی با قدی کوتاه در حال لرز و وحشت از کنار آنها می گذشت.

• شاید همان مقاله پیشین کفایت می کرد اما لازم است توضیحاتی بدان اضافه شود. نخست آنکه سازمان همکاری های شانگهای که ابتدا با شرکت 5 کشور تشکیل شد، اهداف شکل گیری خود را به صورت صوری و جعلی بیان نکرده بود. اما شاید فصل مشترک صحبت های آقای ولایتی و این مقاله این باشد که در آن زمان امریکا به بهانه تروریست و مواد مخدر در امور کشورهای آسیایی به خصوص خاورمیانه مداخله می کرد که قدرتمندانی چون روسیه و چین قصد داشتند نشان دهند که بدون حضور امریکا و غرب توانایی حل مشکلات منطقه خود را دارند.
• در بخشی از صحبت های آقای دکتر ولایتی بر مانور مشترک اعضای اصلی این سازمان تأکید می شد و آن را نشانه ای از اهداف اصلی سازمان می دانستند، این مانور در روزهای بعد توسط روزنامه های اصلی جناح موسوم به محافظه کار مانند کیهان مورد تأکید قرار گرفت. قطعاً این نکته بسیار مهمی است که نشان می دهد حتی اگر سازمان شانگهای یک ائتلاف نظامی آسیایی مانند ناتو در اروپا را در چشم انداز خود به تصویر نکشد، حداقل در پیگیری اهداف نخستین خود این پتانسیل را دارد که جدیت بیشتری به خرج دهد و از حوزه صحبت در دور میز خارج شود. حتی اگر این کار را با سیاست گام های آهسته آغاز کرده باشد.
• اینکه تاجیکستان مهم ترین مدافع پیوستن ایران به این سازمان است، دلایل مشخصی دارد. شاید مهم ترین آنها این باشد که این کشور فارسی زبان در حوزه فرهنگی خود با ما احساس هم وطنی می کند. روسیه هم طبعاً اهداف ژئوپلیتیکی را در خاور میانه دنبال می کند. اما مخالفت چین با پیوستن ایران به عنوان عضو اصلی بسیار پرمعنا است. قطعاً محاسبه هزینه و فایده در وضعیت حال و آینده منطقه نقش مهمی در این مخالفت دارد.
• نگاهی دوباره به کشورهای عضو مواردی را خاطرنشان می کند. تمامی این کشورها دارای گرایشات کمونیستی در گذشته بودند و درحال حاضر نیز نه تنها حکومت هایی مذهبی ندارند بلکه بی دینی حکومت های آنان بسیار متفاوت از فرهنگ لائیسیته در غرب است. تفاوت های ایدئولوژیک و عواقب آن در مقاله قبلی نیز مورد تأکید قرار گرفته بود. همچنین مهم ترین هدف پنهانی که از تشکیل چنین سازمانی در ابتدای امر به ذهن هر کسی می رسید، تلاش روسیه پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و تغییر مواضع در چین، برای بازسازی انسجام گذشته و احیای قدرت شرق سیاسی (بدون گرایشات لزوماً کمونیستی و مارکسیستی) جهت خارج کردن جهان از وضعیت تک قطبی بوده است.
• نخستین باری که واژه رویکرد به شرق به طور عام شنیده شد، زمانی بود که در قراردادهای اقتصادی اولویت اصلی به چین و روسیه داده می شد. در بهترین حالت اگر تحلیل بنیان گذار این نظریه را بپذیریم، سازمان شانگهای یک ائتلاف نظامی ـ سیاسی است. ولی قطعاً هیچ ارتباط مستقیم و حتی غیرمستقیمی به تشکیل قدرت اقتصادی در جهان ندارد. زیرا اگر چنین بود حداقل باید تلاشی از سوی کشورهای چین و روسیه جهت به عضویت درآوردن کشورهایی چون ژاپن، کره جنوبی، مالزی، تایوان، هنگ کنگ، سنگاپور و ... را شاهد می بودیم. همچنین عضویت کشورهای آسیای میانه که به لحاظ اقتصادی و نظامی بسیار ضعیف محسوب می شوند چه معنایی می تواند داشته باشد؟ همچنین تعامل گسترده اقتصادی چین با امریکا (بزرگترین شرکای اقتصادی در جهان) و هند با انگلستان و تعامل نظامی کشورهای آسیای میانه با امریکا چطور توجیه می شود؟
• فرض می کنیم که بنیانگذاران و عملگران سیاست رویکرد به شرق نیز به درستی می دانند که این یک سازمان اقتصادی نیست، ولی منافع نظامی و سیاسی و امنیتی ایران توجیه می کند که برای پیوستن قطعی ایران به چنین سازمانی و برگزاری نشست های آینده آن در ایران هزینه هایی در بعد اقتصادی نیز در نظر گرفته شود. بالفرض که این هزینه ها اولویت دادن به کشورهای عضو این سازمان در مزایده های کلان بین المللی اقتصادی کشورمان باشد. اگرچه در صورتی پذیرفتن تمام پایه های استدلالی رویکرد به شرق نیز چنین امری باید با محاسبه دقیق و همه جانبه تمامی منافع اقتصادی، سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و امنیتی کشور در بعد ملی همراه باشد. ولی آیا این تخفیف عجیب 30% (ضرر نزدیک به 200 میلیارد دلاری) در قرارداد صادرات گاز ایران به چین و هند ارائه باجی به کشورهای عضو سازمان شانگهای جهت پیوستن ایران به سازمان می شود. تا بدانجایی که آقای نژادحسینیان با اعلام انجام یک خیانت به ملت استعفا دهد و روحانیونی چون حجت الاسلام محتشمی پور این مسأله را غیرشرعی بدانند؟ یا شاید مسائل نظامی و سیاسی در منافع ملی ایران چنان اولویتی دارد که می توان تمامی منافع اقتصادی این کشور و ملت را فدای آن کرد؟ گیریم که چنین باشد. اما وای بر ما اگر فرض های بنیادین سیاست رویکرد به شرق درست نباشد.

پی نوشت: بماند که عضویت در سازمان شانگهای حتی در صورت درست بودن آن فرض ها حتی با احتمال 1% تلرانس در پیشرفت مسیر مورد نظر ایران در سازمان ارزش چنین ریسک های اقتصادی را ندارد، نتایج و عواقب رویکرد سیاسی و اقتصادی ایران در بعد بین المللی برپایه فرضیات تشکیل این سازمان به جای خود.