کانون توحید امسال واقعاً به لحاظ محتوایی عالی بود. به خصوص دو شب آخر. به تمام کسانی که حضور نداشتند توصیه می کنم که سی دی های این شب ها را تهیه کنند. جذب من به کانون توحید از آنجا شروع شد که احساس می کردم که حسین حرکتش را برای رساندن یک پیام انجام داد. شیعیان واقعی نیز کسانی هستند که این پیام را درک می کنند و راه امامشان را ادامه می دهند. عزاداری ها اگرچه در زنده نگاه داشتن یاد امام مؤثرند٬ اما متأسفانه به گونه ای اجرا می شوند که ارتباط چندانی با پیام عاشورا ندارند. من و امثال من برای درک این پیام و فهم کلیه زوایای آن در سخنرانی های اساتیدی شرکت می کنیم که از منظر دین٬ تاریخ٬ سیاست٬ فلسفه٬ اخلاق٬ جامعه و ... به این مسأله می پردازند.

به نظر می رسد که اخلاق سیاسی مهم ترین نیاز امروز جامعه ما باشد. مفاهیمی چون توسعه٬ دموکراسی و حکمرانی خوب برخواسته از همین مضمون در ابعاد کلان هستند. دکتر کدیور عنوان سخنرانی خود را در رابطه با همین مضمون یعنی بررسی واقعه عاشورا به لحاظ اخلاقی انتخاب کرده بود. مهم ترین بخش سخنان ایشان تعریف اخلاق بود که طبعاْ با این تعریف رفتار دو سوی این واقعه را به صورت جزیی مورد تجزیه و تحلیل قرار می داد. این تعریف ۴ مورد ذیل را شامل می شد:

1-      سازگاری بین کلیه عقاید و اندیشه های یک فرد

2-      عدم استفاده از وسایل ناپاک برای رسیدن به اهداف ناپاک و حتی پاک

3-      داشتن وجدان پرسشگر برای سنجش بین اعمال فرد و سخنان و عقاید فرد (به لحاظ تطبیق با فضایل و رذایل اخلاقی)

4-      قضاوت مشابه در موقعیت های مشابه (آن چه را بر خود نمی پسندی بر دیگران هم مپسند)

صرف نظر از کامل بودن این تعریف، این 4 مورد برای سنجش اخلاقی بودن قیام عاشورا و هر وضعیت دیگری به کار می رود. دکتر کدیور به تفصیل عناصر اخلاقی قیام عاشورا را ذکر کرد و تلاش کرد تا غیراخلاقی بودن عمل دشمنان حسین و اوج صفات اخلاقی حسین و یارانش را توصیف کند. خودداری از ترور ابن زیاد توسط مسلم بن عقیل، وفاداری ابوالفضل العباس و از همه مهم تر امر به معروف و نهی از منکر قدرت فاسد و ظالم توسط حسین و تعریف سیاست اخلاقی و معنوی توسط ایشان و پایبندی به بیعت مردم در حکومت داری و قیام علیه حکومت و آزادگی و ... همگی گوشه هایی از صفات اخلاقی حسین و یارانش بود. اگر حسین به جای یزید بود به آن گونه عمل نمی کرد. اگر هر فرد دیگری هم به جای حسین بود و این ظلم در حق او می شد، شایسته گریه و زنده کرد یاد بود. با این معیارها می توان هر فرد و هر حکومتی را به لحاظ اخلاقی سنجید.

سخنرانی دکتر آغاجری یکی از مهم ترین و برجسته ترین سخنرانی هایشان در چند سال اخیر بود. ایشان با موضوع بازخوانی گفتمان های عاشورا ابتدا از بازتولیدهای گفتمان های تاریخی در هر عصر و دوره ای صحبت کردند. سپس پس از اینکه از چند بعدی بودن واقعه عاشورا و امکان بررسی آن از ابعاد مختلف از جمله دینی، عرفانی، سیاسی، اجتماعی و ... با نگاهی تاریخی و به صورت مستند به گفتمان های بازتولید شده عاشورا در تاریخ معاصر ایران و ریشه های گفتمانی آنها و نظرات بنیانگذاران آنها اشاره کردند. به صورت خلاصه این گفتمان ها شامل موارد ذیل می شوند:

الف) دوره مشروطه

1-   گفتمان آزادی خواهی: در این گفتمان با قرائت قیام آزادی خواهانه حسین بر ضد استبداد حاکم تلاش می شد تا توده مردم را در قیام علیه استبداد شاهنشاهی همراه کنند.

2-   گفتمان سنتی: در این گفتمان اشک و گریه محوریت دارد. این اشک برای بخشش گناهان ریخته می شود. واقعه عاشورا و شهادت حسین امری محتوم به سرنوشت و اجتناب ناپذیر بود. زمینیان و ملائکه در این مسأله دخیل بودند و امام حسین برای آثار اخروی شهادت قیام می کند. شهادت را برمی گزیند چون مرگ در هر حالتی پیش رو است. بنابراین مرگ با قیام را به مرگ در سکوت یا بیعت ترجیح می دهد. اشک ریختن برای حسین موجب بخشش کلیه گناهان می شود و از هر وسیله ای برای گرییدن و گریاندن باید استفاده کرد. تمامی افعال حرام برای گریاندن حلال می شود. از دروغ و ساخت روایات جعلی گرفته تا قلیان کشیدن در مساجد و ضرر رساندن به خود و دیگران تا ... . تنها وجه دراماتیک این واقعه برای عمل بکا محوریت پیدا می کند.

ب) دوره انقلاب اسلامی

1- گفتمان حکومت ساز: مرحوم صالح نجف آبادی و احمد رضایی از بنیان گذاران این گفتمان بودند. گفتمانی که در آن امام حسین برای تشکیل حکومت صالح بر علیه حکومت فاسد قیام می کند. طبعاً در این مسأله تفسیر قیام عاشورا به لحاظ سیاسی و معطوف به دنیا پر رنگ تر است.

2- گفتمان شهادت طلبی: دکتر علی شریعتی بنیان گذار این گفتمان است. بین مرگ و آزادی باید یکی را انتخاب کرد. وقتی امکان انتخاب آزادی وجود ندارد ناگزیر باید به شهادت تن داد.

3- گفتمان اصلاح گری دینی: گفتمانی که توسط شهید مطهری ترویج می شد. کتاب های تحریفات واقعه عاشورا و حماسه حسینی با همین نگاه تألیف شده اند.

در همین جا اشاره می شود که امام خمینی از گفتمانی مرکب از این سه استفاده می کرد. گاهی از تشکیل حکومت به عنوان هدف امام حسین از قیام عاشورا (معطوف به گفتمان اول) و گاهی از پیروزی خون بر شمشیر (معطوف به گفتمان دوم) و گاهی انتقاد از قمه زنی و عزاداری های نامناسب (برگفته از گفتمان سوم) استفاده می کردند.

ج) دو دهه اخیر

1- گفتمان سنتی: به جا مانده از دوره های نخست

2- گفتمان بنیادگرا: حفظ حکومت و خدمت به قدرت حاکم با استفاده از گفتمان عاشورا وجه غالب این گفتمان است. نهضت حسینی و برداشتن پرچم حسین و حمله به دشمنان او در عصر حاضر دستمایه این گفتمان قرار می گیرند. امر به معروف و نهی از منکر نه نقد فساد موجود در قدرت بلکه به برخورد با جوانان و رفتارهای آنان تنزل می یابد. بر خلاف سیره امامت که حکومت بر اساس بیعت مردم (بر خلاف حکومت سایر خلفا) و آزادی مخالفین سیاسی را سرلوحه قرار می داد، اینجا خشونت دستمایه سرکوب مخالفین و حتی منتقدین سیاسی می شود و کلیه آزادی ها از بین می رود. (درحالی که حسین خود قربانی خشونت شد) منتقدین سیاسی چاره ای جز انتخاب بین مرگ، زندان و از بین رفتن حقوق اجتماعی خود ندارند. گاهی کار تا جایی پیش می رود که مخالفین وضعیت موجود به لشکر کوفیان تشبیه می شوند و در قالب انتقام خون حسین حتی ترور و هر عمل غیر اخلاقی دیگر مجاز می شود. این گفتمان مشکل خاصی با گفتمان سنتی ندارد. البته تا جایی که گتفمان سنتی به گریه اکتفا کند و آن هم مشکلی با این گفتمان در اختیار قدرت نداشته باشند. ابن سعد فرمانده سپاه یزید در سه جنگ کربلا، مدینه و مکه در هنگام مرگ خدا را سپاس می گوید که هر چه انجام داده خواست خلیفه بوده و او در انجام خواست خلیفه موفق بوده است. در این گفتمان بر خلاف جوهره اسلام خلیفه بالاتر از هر چیز حتی بالاتر از حق قرار می گیرد و خدمت به خلیفه اولی بر هر چیز دیگری است.

3- گفتمان انتقادی: دکتر آغاجری این گفتمان را نیاز امروز جامعه ما می داند. در این گفتمان لازم است که ابتدا به اسناد تاریخی و صحبت های مختلف امام به خصوص صحبت با حر و نامه های ایشان باید مورد بازخوانی قرار گیرد. نقد قدرت، سیاست اخلاقی و معنوی و از همه مهم تر ساختن انسان هایی چون حر و آزادگی مهم ترین وجوه قیام عاشورا هستند که باید مد نظر قرار گیرند. به هیچ قیمتی زیر بار زور نباید رفت. مهم ترین کانون امر به معروف و نهی از منکر درون قدرت است. والا امام هم می توانست مانند سایر علمای مدینه در شهر و عافیت زندگی کند و به امر به معروف جماعت بپردازد. اما امام اصلاح حکومت فاسد را انتخاب می کند.

ممکن است کلیه گتفمان های فوق محدود به بازتولید گفتمان های عاشورا نباشند و در حالت های دیگر هم مشاهده شوند. این طبیعی است. این جامعه است که گفتمان ها را بازتولید می کند و قطعاً زمینه های گفتمان های فوق در جامعه حضور دارند و خود را به اشکال گوناگون از جمله سیاسی، فرهنگی، اجتماعی، مذهبی و ... در ابعاد مختلف نشان می دهند.