بسیاری پدیده دوم خرداد را یک واکنش اجتماعی بر علیه گفتمان ایدئولوژیک حاکم در زمان خود می دانند. شاید اگر کمی وسیع تر نگاه کنیم، شکاف دولت ـ ملت در ایران به اندازه ای است که اساساً تنها گروه، تفکر یا فردی موفق به جلب آرای عمومی خواهد شد که نقدی مبهم را متوجه کلیت حاکمیت کند! اما ایرانیان در رفتار سیاسی خود ویژگی دیگری نیز دارند (که  ظاهراً اصلاح طلبان امیدوارند در دوره های بعد شکسته شود!) و آن هم این است که آنها به هیچ فرد، شعار یا حتی تفکری دو بار رأی نمی دهند (بهتر است شما هم مانند من دو دوره متوالی ریاست جمهوری آقایان هاشمی و خاتمی را یک دوره فرض کنید!). شاید به همین دلیل است که جناح راست به این نتیجه رسیده که در هر دوره از تابلوهای مختلف و شعارهای متفاوتی استفاده کند. بر اساس همین نظریه! معتقدم که در دوم خرداد علاوه بر واکنش شکاف دولت ـ ملت اتفاق دیگری هم افتاد و آن استفاده از گفتمانی نو توسط نیروهای چپ بود. گفتمانی که به تدریج شکل می گرفت و روشنفکران، دانشگاهیان و روزنامه نگاران را نیز به خود می کشاند؛ گفتمان دموکراسی!
ریشه های آن از مطالعات نیروهای خط امام در مرکز مطالعات استراتژیک آغاز شد. پس از فشار فزاینده به جناح چپ حاکمیت و کنار گذاشته شدن تدریجی آنها ظاهراً فقط این مرکز در حاکمیت برایشان باقی مانده بود. اگرچه پس از مدتی اکثریت آنها مجبور به ترک ریاست جمهوری شدند و به همان حلقه کیان اکتفا کردند. در چنین دوره ای مطالعات بهترین کاری بود که می توانستند انجام دهند. مطالعاتی که در نهایت منتهی به شکل گیری یک گفتمان پاسخگو و حلقه ای از نیروهای تئوریک جهت برنامه ریزی و فعالیت منسجم سیاسی شد. منشاً شکل گیری این گفتمان و منابع مطالعاتی آن چه بود؟
این موضوعاتی که در نهایت به صورت پارادوکسی چالشی به مردم ارائه شد! در دو بعد مورد مطالعه و بحث قرار می گرفت. بعد اول همانی است که آن را روشنفکری دینی می نامند. عده ای مهندس بازرگان وعده ای هم شریعتی را پایه گذار این بحث معرفی می کنند. اما در آن زمان بیش از همه اندیشه های دکتر سروش بود که مورد واشکافی سیاسیون چپ قرار می گرفت و پس از آن هم افرادی چون مجتهد شبستری و ... . عده ای دیگر هم که به خود منشأ وصل بودند! و اندیشه های آنتونی گیدنز و هابرمارس و هابز و .. را بررسی می کردند. غافل نشویم که دوستان پیرو سروش هم خیلی تفاوتی نداشتند. چرا که سروش هم به شدت تحت تأثیر اندیشه های کارل پوپر قرار گرفته بود! این اندیشه ها تا زمانی با ایجاد مباحث داغ و روز توانست موجی ایجاد کند.
اما ...
مدت ها است که اصلاح طلبان حرف جدیدی نمی زنند. گفتمان آنها متوقف شده و گویی مرده است. مردم دیگر تکرار حرف های گذشته برایشان خسته کننده به نظر می رسد. اما سؤال اینجا است که آیا سروش هم متوقف شده است؟ آیا گیدنز هم حرف جدیدی ندارد؟ یعنی مشکل از سرچشمه ها است؟
خیر!! اتفاقاً برعکس. آنها به شدت فعال تر از پیش نظریه پردازی می کنند و تازه مقدماتی را که در آن زمان آغاز کرده و دوستان ما را تحت تأثیر قرار داده بودند به جایی رسانده اند!
مشکل این است که دیگر این دوستان توانایی تکرار حرف های آنها را ندارند. تازه متوجه شده اند که آنها چه می خواستند بگویند! شاید هم قبول دارند و دوست دارند که همچنان ترجمه گفتمانی را به عهده داشته باشند اما ظرفیتی بیش از این در حکومت ایران حداقل در حال حاضر وجود ندارد.
شاید هم مشکل این باشد که بسیاری این ترکیب زیبای گذار به دموکراسی را به کار می بردند اما دقیقاً معنی آن را درک نکرده بودند. نمی دانستند گفتمانی که آنها از آن در آن مرحله استفاده می کردند، تنها یک گفتمان واسط بوده است. نمی دانستند که مردم هم این را فهمیده بودند و همه شواهد و ظواهر نشان می دهد که حتی مردم هم گذر کرده اند و ما مانده ایم!
داستان جالبی است نه؟! اگر ما حاملان این گفتمان بودیم چه اتفاقی افتاده است که هم منشأ گفتمانی و هم مخاطبین آن آگاهانه و عامدانه پیش رفته اند و تنها ماییم که توانایی رفتن با این موج را نداریم؟ حضور در حاکمیت تنها دلیل آن است. ما حتی همین نقش واسطه گری را هم در زمان عدم حضور به دست آوردیم.

پی نوشت ۱: خواهشمندم در نتیجه گیری عجول نباشید. این دقیقاً به معنی خروج از حاکمیت نیست. حرف های زیادی است که بعداً خواهم گفت.